Wczesna interwencja behawioralna (WIB) oraz interwencja behawioralna (IB) to programy oparte na założeniach analizy zachowania, ukierunkowane na wspieranie rozwoju dziecka poprzez systematyczne uczenie i wzmacnianie pożądanych zachowań, a modyfikowanie nieprawidłowych. WIB stanowi specyficzny rodzaj interwencji behawioralnej, koncentrujący się na jak najwcześniejszym rozpoczęciu oddziaływań terapeutycznych - zazwyczaj w pierwszych latach życia dziecka (0-3 r.ż) – aby maksymalizować efekty rozwojowe. Kluczowym elementem tej metody jest ciągła obserwacja, analiza postępów i modyfikacja działań terapeutycznych, tak aby oddziaływania były stale dostosowane do potrzeb i możliwości dziecka. Najważniejszym elementem programu jest włączenie rodziców w proces terapii, którzy stają się jej aktywnymi uczestnikami, ucząc się, jak wspierać rozwój dziecka w codziennym życiu.

            Interwencja behawioralna (IB – 3-6 r.ż) opiera się na zasadach analizy zachowania i polega na systematycznym uczeniu dziecka pożądanych zachowań poprzez wzmocnienia, modelowanie, kształtowanie i ćwiczenia. Jej celem jest modyfikacja zachowań trudnych, rozwijanie komunikacji, samodzielności i funkcjonowania społecznego. Jest to metoda terapeutyczna, często bardzo intensywna i dostosowana do potrzeb dziecka.

            Wczesna interwencja behawioralna (WIB) i interwencja behawioralna (IB) realizowane w Publicznej Poradni Psychologiczno-Pedagogicznej w Połańcu mają na celu jak najwcześniejsze wsparcie dzieci i ich rodzin, by umożliwić im harmonijny rozwój, poprawę funkcjonowania w codziennym życiu oraz skuteczne przygotowanie do edukacji przedszkolnej i szkolnej.

            Programy WIB i IB tworzą spójny system wsparcia dla dzieci i ich rodzin. Działania podejmowane w ramach programów są dostosowane do wieku, możliwości oraz indywidualnych potrzeb rozwojowych dziecka, proponując również szeroki wachlarz poradnictwa wychowawczego i rodzinnego.

Adresaci programu:

Program WIB i IB skierowany jest do:

• dzieci do 3 roku życia oraz starszych, do 6 roku życia, u których obserwuje się nieprawidłowości lub zaburzenia rozwoju,
• dzieci neurotypowych (bez stwierdzonych niepełnosprawności i zaburzeń rozwojowych), u których wskazane jest stymulowanie rozwoju poznawczego, emocjonalnego i społecznego,
• rodziców, będących kluczowym ogniwem w procesie terapeutycznym i współtworzących jego przebieg.

 Założenia programowe:

            Zarówno WIB, jak i IB opierają się na podobnych zasadach terapeutycznych, jednak różnią się momentem rozpoczęcia interwencji oraz intensywnością pracy z dzieckiem i rodziną. Kluczowe założenia obu programów obejmują:

• objęcie pomocą dzieci z trudnościami rozwojowymi, w mowie i komunikacji, emocjonalnymi, społecznymi i w sferze zachowań (behawioralnymi),
• szybką diagnozę funkcjonalną - wcześniejsze i bardziej trafne rozpoznanie potrzeb dziecka,
• określenie celów i wyznaczenie priorytetów w pracy terapeutycznej,
• aktywną współpracę z rodzicami, w tym naukę stymulowania rozwoju dziecka poprzez zabawę i codzienne sytuacje życiowe,
• systematyczne monitorowanie postępów dziecka,
• podniesienie kompetencji rodziców i specjalistów,
• wdrażanie koniecznych zdań w planie oddziaływań terapeutycznych i udzielanie bieżących wskazówek rodzinie.

Cele programów:

• identyfikacja i analiza zachowań problemowych oraz ich funkcji,
• ograniczenie lub eliminacja zachowań trudnych poprzez naukę zachowań alternatywnych, wzmacnianie pozytywnych wzorców zachowań i strategie wygaszania,
• szybsze tempo nabywania nowych umiejętności,
• zwiększenie samodzielności dziecka w codziennym funkcjonowaniu,
• włączenie rodziny w proces terapeutyczny – edukacja i współpraca z rodzicami,
• kształtowanie umiejętności samoregulacji emocji i zachowań,
• poprawa funkcjonowania dziecka w środowisku rodzinnym, przedszkolnym, społecznym.

Etapy realizacji programu

Program WIB i IB obejmuje kilka stałych etapów pracy:

1. Spotkanie wstępne z rodzicami – obejmuje ocenę potrzeb dziecka i rodziny oraz przedstawienie założeń programu (1,5 - 2 godz.) – prowadzi pedagog mgr Alina Kosowicz.
2. Spotkanie w gabinecie – to etap diagnozy dziecka, który może obejmować badanie psychopedagogiczne, logopedyczne, fizjoterapeutyczne lub w zakresie integracji sensorycznej. W tym czasie dokonuje się także ocena preferencji, modelowania zachowań oraz przekazuje się instruktaż słowny lub pisemny (6-8 godzin).
3. Wydanie opinii, informacji, zaleceń w formie pisemnej, zestawów i materiałów do ćwiczeń - w zależności od potrzeb dzieci i rodziców.
4. Monitorowanie rozwoju – obejmuje m.in. analizę nagrań sesji domowych, udzielanie informacji zwrotnej (feedbac), omawianie bieżących potrzeb, instruktaż, pogłębianie diagnozy psychopedagogicznej oraz dalszy instruktaż dla rodziców.
5. Ewaluacja Programów WIB i IB – to kluczowy element procesu oceny skuteczności oddziaływań terapeutycznych skierowanych do dzieci z trudnościami i zaburzeniami rozwoju, szczególnie ze spektrum autyzmu. Jej zasadniczym celem jest określenie, w jakim stopniu realizowane działania prowadzą do osiągnięcia zamierzonych efektów rozwojowych, edukacyjnych i społecznych oraz czy przyjęte metody są adekwatne do potrzeb uczestników programu. W ewaluacji wykorzystywane będą następujące metody: wizualna analiza danych - porównanie wyników w KORPie przed i po określonym okresie interwencji, dane jakościowe czyli obserwacja rodziców, terapeutów, wideoanaliza, zmiany w programie, jego intensywności, metodach wzmocnień, ewaluacja behawioralna – ABC czyli np. ocena spadku zachowań niepożądanych.

Zespół specjalistów

Program realizuje interdyscyplinarny zespół specjalistów:

• Pedagog/koordynujący działaniami -  mgr Alina Kosowicz
• psycholog -   mgr Katarzyna Kozłowska
• logopeda -    mgr Bogumiła Sokół-Bednarska
• fizjoterapeuta -    mgr Agnieszka Małek

Zespół współpracuje z rodzicami na każdym etapie terapii, wspierając ich w rozumieniu potrzeb dziecka oraz w rozwijaniu skutecznych metod pracy w warunkach domowych.

Organizacja przyjęć:

Zapisy na spotkania odbywają się w sekretariacie Poradni.

• Spotkanie wstępne z rodzicami/opiekunami prawnymi – czwartki w godzinach 8.30 – 11.30. Na spotkanie należy zabrać dokumentację medyczną dziecka (np.: zaświadczenia lekarskie, wypisy ze szpitala, wcześniejsze opinie, itp.).
• Diagnoza funkcjonalna – od poniedziałku do piątku, zgodnie z terminami wyznaczonymi przez pedagoga koordynującego działaniami programu).

Metody pracy:

W ramach programów WIB i IB stosowane są różnorodne metody i techniki pracy, w tym:

• Metoda Zachowań Werbalnych – to podejście terapeutyczne oparte na zasadach Stosowanej Analizy Zachowana (SAZ) i ukierunkowana na rozwijanie komunikacji oraz funkcjonalnego języka, uczy dzieci, jak używać słów i gestów w określonych celach, np.: do proszenia o coś, do nazywania przedmiotów, opowiadania o czymś, itd. Sukces osiąga się poprzez systematyczne wzmacnianie pozytywnych zachowań komunikacyjnych (wzmocnienia/nagrody za skuteczną prośbę),
• procedury Stosowanej Analizy Zachowania (ABA: procedury DTT- uczenie próbami kontrolowanymi bodziec – reakcja- konsekwencja, PRT – terapia reakcji kluczowych – motywacja, inicjowanie i utrzymanie interakcji, NET – nauczanie w  środowisku naturalnym - nauka odbywa się w trakcie codziennych sytuacji i zabawy, nauczanie incydentalne – wykorzystywanie spontanicznych sytuacji do nauki komunikacji i umiejętności społecznych, łańcuchy zachowań - nauka złożonych zachowań poprzez rozbicie ich na małe kroki, kształtowanie zachowań – uczenie nowych zachowań przez wzmacnianie kolejnych przybliżeń, modelowanie – nauka poprzez obserwowanie innych osób, system wzmacniania pozytywnego, wygaszanie – ignorowanie zachowań wymuszających uwagę, podpowiedzi i wycofywanie,  generalizacja – uogólnienie i utrzymanie zachowań pożądanych), obserwacja i analiza zachowań wg schematu ABC, wywiad z rodzicami oraz analiza dokumentacji medycznej, analiza nagrań filmowych z życia rodzinnego dziecka,
• instruktaż słowny i pisemny (opracowany przez specjalistów lub gotowe materiały ze wskazówkami do pracy z dzieckiem),
• programy interwencyjne opracowane i dostosowane do bieżących potrzeb dziecka, prowadzenie zeszytów oraz teczek z wytworami dzieci,
• spotkania dla rodziców monitorujące rozwój dziecka i efektywność oddziaływań terapeutycznych.

Dodatkowe metody wspierające rozwój dziecka

W pracy z dziećmi objętymi programem WIB lub IB wykorzystywane są także inne podejścia pedagogiczne i terapeutyczne, które uzupełniają działania oparte na analizie zachowania. Dzięki temu wsparcie ma charakter holistyczny – obejmuje zarówno sferę poznawczą, emocjonalną, jak i społeczną.

• Metoda Marii Montessori – metoda ta opiera się na uwzględnieniu indywidualnego tempa rozwoju każdego dziecka i zasadzie „Pomóż mi zrobić to samodzielnie”. W terapii wykorzystywane są specjalnie dobrane pomoce dydaktyczne/naukowe, które stymulują zmysły, rozwijają motorykę dużą i małą, koncentrację, koordynacje wzrokowo-ruchową, czynności poznawcze (pisanie, czytanie, liczenie) oraz samodzielność. Dziecko uczy się przez działanie, doświadczenie i zabawę, co wzmacnia jego poczucie sprawczości i wiarę we własne możliwości.
• Pedagogika lecznicza – koncentruje się na wsparciu dzieci z trudnościami emocjonalnymi, rozwojowymi lub zdrowotnymi. Jej celem jest przywrócenie równowagi psychicznej, redukcja napięcia i stresu, a także rozwijanie pozytywnego obrazu siebie. W praktyce obejmuje m.in. ćwiczenia relaksacyjne, muzykoterapię, działania arteterapeutyczne, a także zabawy terapeutyczne wzmacniające kontakt emocjonalny z terapeutą i rodzicem.
• Analiza filmów z życia dziecka i rodziny – nagrania wideo z codziennego życia dziecka stanowią cenne źródło informacji o jego funkcjonowaniu w naturalnym środowisku. Analiza takich filmów pozwala specjalistom ocenić zachowania dziecka w kontekście relacji rodzinnych, codziennych rytuałów i interakcji z rodzicami. Umożliwia to precyzyjniejsze planowanie terapii oraz udzielanie rodzicom konkretnych wskazówek dotyczących wspierania rozwoju dziecka w domu.
• Terapia zabawą – zabawa jest podstawową aktywnością dziecka i naturalnym sposobem uczenia się. W terapii pełni role narzędzia do rozwijania mowy, emocji, kompetencji społecznych oraz umiejętności poznawczych. Poprzez zabawę dziecko uczy nowych umiejętności w kontekście naturalnych interakcji: zabawy, rutyn, aktywności dnia codziennego. Dzięki zabawie uczy się wyrażania emocji, rozwiązywania problemów, współpracy i radzenia sobie w różnych sytuacjach społecznych. Terapia zabawą pomaga także w budowaniu bezpiecznej relacji z terapeutą lub rodzicem, co stanowi fundament skutecznego oddziaływania terapeutycznego. Terapia zabawą uczy opiekunów z kolei, jak codzienne sytuacje zamienić w okazje do nauki.
• Integracja sensoryczna – ma na celu poprawę regulacji i gotowości do ucznia się
• TUS – to trening rozwijający kompetencje społeczne i emocjonalne (nawiązywanie relacji, komunikacja, rozumienie i regulacja emocji, współpraca, radzenie sobie w sytuacjach konfliktowych, przestrzeganie zasad społecznych i inne)

                Wszystkie te metody - zarówno behawioralne, jak i rozwojowe oraz wspomagające - łączą się w jeden spójny system, którego celem jest całościowy rozwój dziecka i wzmacnianie jego potencjału w różnych sferach życia.  

            Wczesna interwencja behawioralna (WIB) i interwencja behawioralna (IB) realizowane w Publicznej Poradni Psychologiczno-Pedagogicznej w Połańcu to nie tylko oddziaływania i programy terapeutyczne, ale również forma wsparcia dla całych rodzin. Dzięki zaangażowaniu specjalistów, indywidualnemu podejściu, prowadzeniu oddziaływań terapeutycznych oraz współpracy z rodzicami, dzieci mają możliwość rozwijania swoich umiejętności w atmosferze zrozumienia i akceptacji.

            Wczesne rozpoczęcie terapii, systematyczna diagnoza oraz wykorzystanie różnych metod (od podejść behawioralnych po pedagogikę Marii Montessori, integracje sensoryczną czy terapie zabawą)  dają szansę na w miarę harmonijny rozwój, lepsze funkcjonowanie w codziennym życiu i pomyślny start w dalszej edukacji.

Literatura:

1. Wspomaganie dziecka. Pedagogika lecznicza Marii Montessori.
2. Materiały z kursu organizowanego przez Ośrodek Szkolenia Scolaris w Warszawie nt. „Metoda Zachowań Werbalnych czyli wczesna interwencja behawioralna”.
3. Materiały z kursu organizowanego przez Ośrodek Szkolenia Scolaris w Warszawie nt. „Metoda Zachowań Werbalnych czyli wczesna interwencja behawioralna – poziom 2”.
4. Materiały z kursu organizowanego przez Ośrodek Szkolenia Scolaris w Warszawie nt. „Efektywna praca z grupą, w tym „Zabawa najlepszym sposobem na naukę umiejętności społecznych”.
5. Zeszyt informacyjny dla rodziców i opiekunów „Jak rozwijać zmysły mojego dziecka?”, PCTP Koszalin.

Program opracowała i realizuje wspólnie z zespołem interdyscyplinarnym:

  - pedagog mgr Alina Kosowicz

- specjalista w zakresie wczesnego wspomagania rozwoju i wczesnej interwencji, Metody Marii Montessori, pedagogiki leczniczej Marii Montessori, diagnozy, terapii i edukacji osób ze spektrum autyzmu i Zespołem Aspergera, edukacji i rehabilitacji osób z niepełnosprawnością intelektualną, logopeda.

Pojęcie i cele diagnozy psychopedagogicznej

Diagnoza psychopedagogiczna jest nieodłącznym elementem edukacji, adresowana jest praktycznie do wszystkich dzieci, zarówno uczniów najzdolniejszych, jak i tych, którzy przejawiają specjalne potrzeby edukacyjne o różnym charakterze i nasileniu, w tym także do dzieci czy uczniów z podejrzeniem zaburzeń ze spektrum autyzmu bądź mających już rozpoznanie autyzmu. Wykonywane w ramach diagnozy czynności psychologiczno-pedagogiczne stanowią zazwyczaj odpowiedź na pojawiający się problem z dzieckiem,
w kontekście procesu edukacyjnego i dobrostanu dziecka oraz wyznaczają kierunek podejmowanych działań.

Termin diagnoza ma co najmniej dwa znaczenia. W pierwszym podejściu jest rozumiany jako proces diagnozowania, składający się ze złożonych czynności takich, jak: formułowanie pytań diagnostycznych, wybór odpowiednich narzędzi, zbieranie danych, ich ocenę i integrację. Obejmuje ona zatem proces podejmowania decyzji, rozwiązywania problemów i testowania hipotez diagnostycznych. Jej efektem jest sformułowanie odpowiedzi na pytanie diagnostyczne i wyznaczenie dalszych kierunków postępowania[1].

Czytaj więcej: Diagnoza psychopedagogiczna dziecka z autyzmem

Zaburzenia połykania u dzieci

Połykanie jest czynnością wielopoziomową, uzależnioną od poprawnego funkcjonowania układu nerwowego, oddechowego oraz skoordynowanej pracy mięśni.

Dzieci w ciągu pierwszych lat życia połykają w sposób niemowlęcy.

Typ niemowlęcy polega na tym, że w trakcie połykania język ułożony jest płasko na dnie jamy ustnej, czubek języka znajduje się natomiast w kontakcie z wargami, czyli tkwi między dziąsłami (lub zębami), takie połykanie odbywa się przy lekko rozwartych szczękach, a w trakcie połykania mocno zaciskają się usta (uruchamiają się mięśnie ustno-twarzowe). W tym typie połykania język wykonuje tylko ruchy poziome.

Typ dojrzały polega natomiast na tym, że w trakcie połykania czubek języka oraz jego boki stykają się z górnymi zębami i dziąsłami, zarówno przednimi, jak i bocznymi, szczęki przy tym rodzaju połykania są zaciśnięte, a w trakcie połykania usta są lekko zwarte (następuje skurcz mięśni żuchwowo-gnykowych, które unoszą dno jamy ustnej i dociskają język do podniebienia). A sam język wykonuje ruchy pionowe.

Połykanie niemowlęce przechodzi w dojrzałe po wyrośnięciu zębów mlecznych u dziecka, od około 18 miesiąca do 3 – maksymalnie 4 roku życia. Przy prawidłowym połykaniu płyny nie wyciekają z jamy ustnej.

Jeżeli połykanie typu niemowlęcego jest przetrwałe, czyli nie przekształca się w połykanie dojrzałe w wieku 3-4 lat (po wyrośnięciu wszystkich zębów mlecznych u dziecka), może przyczyniać się do powstawania wad zgryzu i wad wymowy.

Czytaj więcej: Zaburzenia połykania u dzieci